5 sierpnia 2026 r. na skwerze u zbiegu ulic Anielewicza i Okopowej w Warszawie odbyła się uroczysta ceremonia złożenia wieńców w miejscu dawnego więzienia i obozu „Gęsiówka”, wyzwolonego 5 sierpnia 1944 roku przez żołnierzy Batalionu „Zośka” Armii Krajowej.
W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele prezydenta RP, m.st. Warszawy, parlamentu, ambasady izraelskiej i Społecznego Komitetu Opieki nad Grobami Poległych Żołnierzy Batalionów „Zośka” i „Parasol” oraz licznie zgromadzeni mieszkańcy Warszawy. Uroczystość była kolejnym wydarzeniem odbywającym się w ramach obchodów 82. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego, stanowiąc wyraz pamięci o bohaterach walk o wolność oraz o ofiarach niemieckiego terroru.
Muzeum Niepodległości reprezentowała – w imieniu p.o. Dyrektor Katarzyny Legawiec – kustosz Joanna Gierczyńska, której towarzyszyli adiunkt Karolina Paćko oraz adiunkt Konstanty Jasiński. Delegacja Muzeum złożyła wieniec, oddając hołd Powstańcom Warszawskim oraz więźniom wyzwolonym z „Gęsiówki”.
Historia „Gęsiówki” sięga XVIII wieku. Przy zbiegu ulic Gęsiej i Zamenhofa znajdowały się koszary artyleryjskie wzniesione jeszcze w czasach stanisławowskich. W 1875 roku władze carskie przekształciły kompleks w więzienie wojskowe, które funkcjonowało również w okresie II Rzeczypospolitej jako Wojskowe Więzienie Śledcze. Od nazwy pobliskiej ulicy obiekt powszechnie nazywano „Gęsiówką”.
Po wybuchu II wojny światowej zabudowania zostały poważnie zniszczone podczas niemieckich bombardowań Warszawy. W październiku 1940 roku kompleks znalazł się w granicach utworzonego przez okupanta getta warszawskiego. W 1941 roku Niemcy utworzyli tam tzw. Areszt Centralny dla Dzielnicy Żydowskiej, do którego trafiały osoby oskarżane m.in. o szmugiel, nielegalne opuszczanie getta czy naruszenie okupacyjnych przepisów. W więzieniu panowały skrajnie ciężkie warunki sanitarne i bytowe, prowadzące do wysokiej śmiertelności wśród osadzonych. Na terenie „Gęsiówki” przeprowadzono również pierwsze masowe egzekucje w getcie warszawskim.
Podczas wielkiej akcji deportacyjnej latem 1942 roku więźniowie Aresztu Centralnego zostali skierowani do obozu zagłady w Treblince, a sam kompleks pełnił funkcję punktu zbiorczego dla kolejnych transportów.
Po likwidacji getta Niemcy utworzyli na tym terenie obóz koncentracyjny KL Warschau, wykorzystując budynki dawnego więzienia oraz przyległy teren ruin getta. Trafiali tam przede wszystkim Żydzi z różnych krajów okupowanej Europy, zmuszani do niewolniczej pracy przy rozbiórce zniszczonej dzielnicy i odzyskiwaniu materiałów budowlanych. Wyniszczająca praca, głód, choroby oraz brutalność strażników sprawiały, że śmiertelność była bardzo wysoka. Obóz i jego okolice stały się również miejscem licznych egzekucji więźniów politycznych, mieszkańców Warszawy oraz osób żydowskiego pochodzenia.
Latem 1944 roku, wobec zbliżającego się frontu, Niemcy rozpoczęli ewakuację obozu. Większość więźniów została pognana w tzw. marszu śmierci do Kutna, skąd przewieziono ich do KL Dachau.
5 sierpnia 1944 roku, w piątym dniu Powstania Warszawskiego, żołnierze Batalionu „Zośka” zdobyli „Gęsiówkę”, uwalniając 348 więźniów żydowskich, w tym 24 kobiety. Była to jedna z najbardziej spektakularnych i symbolicznych akcji Powstania Warszawskiego. Wielu spośród wyzwolonych więźniów dobrowolnie zasiliło szeregi powstańcze, walcząc ramię w ramię z żołnierzami Armii Krajowej lub wspierając ich w służbach pomocniczych.
Dzisiejsze uroczystości przypomniały o znaczeniu tego miejsca – świadka tragicznych wydarzeń II wojny światowej, niemieckich zbrodni oraz heroizmu Powstańców Warszawskich. Pamięć o wyzwoleniu „Gęsiówki” pozostaje ważnym elementem historii Powstania Warszawskiego i symbolem solidarności, odwagi oraz walki o wolność i godność człowieka.
